Ιερός Ναός Πρωτάτου Αγίου Όρους
(τηλ. 23770-23221, 23770-23224)

κλικ για την θέση στο Google Maps Ο Ιερός Ναός του Πρωτάτου, είναι ο αρχαιότερος όλων των Καθολικών του Αγίου Όρους και είναι αφιερωμένος στη Κοίμηση της Θεοτόκου. Ανεγέρθηκε πιθανόν στο Α΄ μισό του 10ου αιώνα, ανακαινίστηκε στα χρόνια του Ανδρόνικου Παλαιολόγου, ενώ το1955 έγιναν εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης με την δημιουργία πλατείας στη θέση όμορων στο Πρωτάτο κελιών. Διαφέροντας από τα Καθολικά του Αγίου Όρους, είναι τρίκλιτη βασιλική, με υπερυψωμένο το μεσαίο της κλίτος, που επιτρέπει την περιμετρική τρίτη σειρά ανοιγμάτων. Η σημερινή μορφή συνδυάζει τον τύπο της βασιλικής ως προς την στέγη, με την σταυρόσχημη κάτοψη. Εσωτερικά έχει την ιδιαιτερότητα, ότι τέσσερις πεσσοί χωρίζουν τον σταυροειδή ναό σε κεντρικό και σε γωνιαία διαμερίσματα. Απεικονίζονται θαυμάσιες τοιχογραφίες του 14ου αιώνα, έργα του Μανουήλ Πανσέληνου, βασικότερου εκπροσώπου της Μακεδονικής σχολής, αναστηλωμένο μαρμάρινο τέμπλο του, αποτελεί έκφραση των παλαιών Βυζαντινών τέμπλων. Μέσα στο Ιερό βήμα φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας “Αξιον Εστί” που σύμφωνα με την παράδοση χρονολογείται στο 10ο αιώνα και αποτελεί σύμβολο του Αγίου Όρους Έχει δύο νάρθηκες αρχών 16ου αιώνα, ο ένας στην δυτική πλευρά που έχει μορφή στοάς και ο άλλος στη βορεινή, όπου υπάρχει κενοτάφιο για τους σφαγιασθέντες μοναχούς από Καταλανούς πειρατές τον 14ου αιώνα. Η Παναγία «Άξιον Εστί» Η Παναγία «Άξιον Εστί» είναι η ιερότερη και πιο εμβληματική εικόνα του Αγίου Όρους, η οποία φυλάσσεται στο ιερό σύνθρονο του ναού του Πρωτάτου στις Καρυές (η έδρα της Ιεράς Κοινότητας). Βασικά στοιχεία και ιστορία • Θέση και τύπος: Η εικόνα είναι τύπου Ελεούσας / Γλυκοφιλούσας και χρονολογείται πριν από το 982 μ.Χ. Από το 1836 είναι καλυμμένη με πολυτελή αργυρόχρυση επένδυση και φέρει τις σφραγίδες και των 20 αγιορείτικων μονών. • Το θαύμα (982 μ.Χ.): Σύμφωνα με την παράδοση, στις 11 Ιουνίου 982 μ.Χ., σε ένα κελί των Καρυών (Κελί της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή «Άδειν»), εμφανίστηκε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ ως ξένος μοναχός. Έψαλλε για πρώτη φορά τον ύμνο «Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς, μακαρίζειν σέ τήν Θεοτόκον...» και τον χάραξε με το δάχτυλό του πάνω σε μια λίθινη πλάκα, η οποία μαλάκωσε σαν κερί. • Η πλάκα και η εικόνα: Η λίθινη πλάκα μεταφέρθηκε στο Πρωτάτο, ενώ η ίδια η εικόνα της Παναγίας συνδέθηκε έκτοτε άμεσα με το θαύμα και θεωρείται η προστάτιδα και έφορος και των 20 μονών του Αγίου Όρους. • Εορτασμός: Η μνήμη και η Σύναξη της Παναγίας «Άξιον Εστί» γιορτάζεται επίσημα στις 11 Ιουνίου. Το κωδωνοστάσιό του Ιερoύ Ναού του Πρωτάτου είναι κτισμένο 1534, από τον Πρώτο Σεραφείμ και επισκευάσθηκε μεταγενέστερα. Στο πύργο του Πρωτάτου βρίσκεται η βιβλιοθήκη με 117 χειρόγραφα, από τα οποία 47 περγαμηνά. Στο αρχειοφυλάκιο φυλάσσεται το Α΄τυπικό του Αγίου Όρους, του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ιωάννη Τσιμισκή που επονομάζεται “Τράγος”, γιατί είναι γραμμένο σε δέρμα τράγου και αποτελεί το ιστορικότερο κείμενο του Αγίου Όρους. Ο μοναστικός βίος στο Αγιο Ορος χρονολογείται από τον 7ο αι. με κύριο χαρακτηριστικό το πλήθος των καλυβών και της έλλειψης οποιασδήποτε μορφής οργάνωσης. Από τον 9ο αι. ο βίος των μοναχών άρχισε να γίνεται πιο οργανωμένος. Ιδρύθηκε η επί του Ζυγού Καθέδρα των Γερόντων και καθιερώνεται ο θεσμός του πρώτου. Στο Α' Τυπικό του Αγίου Ορους που εκδόθηκε από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή το 972 αναγνωρίστηκε ο πρώτος ως αρχή ολόκληρου του όρους, και ο οποίος εκλέγεται από τις μονές. Τους επόμενους αιώνες ο θεσμός του πρώτου άλλοτε παρήκμαζε και άλλοτε αναβίωνε. Στις αρχές του 19ου αι. εκδόθηκε το Τυπικό του 1810 με το οποίο ορίζεται ο πρώτος πλαισιούμενος από τέσσερις επιστάτες και με ιερά σύνοδο που αποτελείται από τους εκπροσώπους των είκοσι μονών της μοναστικής πολιτείας του Αθω. Αυτή η οργάνωση ισχύει σε γενικές γραμμές μέχρι τις ημέρες μας. Η διοικητική εξουσία ασκείται από την Ιερά Επιστασία των 20 εκπροσώπων των μονών, ενώ την εκτελεστική εξουσία ασκεί η τετραμελής Ιερά Επιστασία. Το σημαντικότερο κτίσμα του Πρωτάτου στις Καρυές είναι ο ναός αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Αποτελεί το αρχαιότερο σωζόμενο καθολικό στο Αγιο Ορος. Έχει τη μορφή της τρίκλιτης βασιλικής και διαθέτει δύο νάρθηκες. Το εσωτερικό του ναού κοσμήθηκε από τη ζωγραφική του Μανουήλ Πανσέληνου (τέλη 13ου και αρχές 14ου αι.). Οι τοιχογραφίες θεωρούνται αριστουργήματα της βυζαντινής τέχνης και από τα σημαντικότερα δημιουργήματα της "μακεδονικής" σχολής στη ζωγραφική. Το τέμπλο χρονολογείται από τον 10ο αι. και είναι μαρμάρινο. Μέσα στο Ιερό Βήμα φυλάσσεται και η θαυματουργή εικόνα του "Αξιον Εστί". Η βιβλιοθήκη του Πρωτάτου περιέχει 117 χειρόγραφους κώδικες, μεταξύ των οποίων και το πρώτο Τυπικό του Αγίου Ορους, που ονομάζεται "Τράγος" επειδή ήταν γραμμένο σε δέρμα προβάτου και φέρει την υπογραφή του Ιωάννη Τσιμισκή.